fletxa

Enkonduko | La valencia esperanto-tradicio | La lingvo de la valencianoj | Areo kaj loĝantaro | Dialektoj | Lingvo-naskiĝo | Mezepoka apogeo | Deklivo | Repreno | Nuna lingva situacio en Valencilando | Kronologio

Deklivo


Sed se la 15a estas la Ora Jarcento de la kataluna literaturo, ĝi estas ankaŭ periodo de grava interna krizo: al la loka implikiĝo en la t.n. Skismo de Okcidento, oni devas aldoni la morton de reĝo Marteno la Humana sen posteuloj (1410). La elekto kiel lia postreganto de la kastilia Ferdinando (Kompromiso de Caspe, 1412) malfermis periodon de kaŝita krizo, kiu ne plene riveliĝos ĝis post jarcento.


La jaron 1479 okazas dinastia unio de Aragono kaj Kastilio. Per ĝi tiu lasta regno (la plej vasta kaj milite potenca en la duoninsulo) rapidigis la kulminon de sia revo pri unuigo de la duoninsulaj regnoj. Tio okazos post la konkero de la maŭra Granada Reĝlando (1492) kaj la unuigo de Navaro (1515) kaj Portugalio (1580-1640). Malgraŭ la unuiĝo, la Aragona Regno konservas memregajn povojn. Ĉiuokaze oni rilatigas la perdon de la propra dinastio kun la ceteraj kialoj, kiuj kaŭzis la dekadencon de la katalunaj socio kaj kulturo ekde la 16a jc.


Tiel do paradokse okazis: la brilo de la 15a abrupte transformiĝis al kultura dekadenco kaj socipolitika senefikeco, pro aro da diverse gravaj faktoroj. Unualoke oni devas listigi la malaperon de la kortego en la katalunaj teroj, same kiel la ekzisto de internaj konfliktoj, kiel la interna milito en Katalunio (1462-72) kaj la komenco de la ribelo de la t.n. Frataroj en Valencio (1519) kaj Majorko (1521), kio kaŭzos la malvenkon de la burĝaj tavoloj kaj la plirigidigo de la feŭda sinteno de la aristokrataro.


Dualoke oni devas enkalkuli, ke la Aragona Regno estis plurlingva ŝtato: la kataluna kaj la aragona lingvoj oficiale kunvivis kun latino por altaj uzoj, dum samtempe la maŭraj loĝantoj (postrestantaj el la islama regado) plu uzadis ekskluzive la araban, kaj la judoj simile agis pri la hebrea (kvankam ĝenerale uzante ĝin nur por difinitaj religiaj ritoj). Sed en la 16a jarcento enmodiĝis inter la nobelaro ekuzi la kastilian, kio fariĝos influa elemento.


En la tria loko, oni devas prikonsideri ekonomiajn kialojn, kiel la translokiĝon de la komerca akso el Mediteraneo al Atlantiko pro la malkovro de Ameriko. Samtempe stariĝis malpermeso por la Aragona Regno komerci kun la Nova Mondo (dum tiun privilegion monopolis Kastilio). Krome estis esenca la demografia kaj socia skuo, kiun kaŭzis la forpelo de judoj (1492) kaj maŭroj (1610). Ne prijuĝante la integrisman spiriton, kiun evidentigis la kastilia kortego per tiuj agoj, ni devas substreki, ke la dua forpelo kulpis konkrete en Valencilando pri la perdo de inter 22% kaj 30% de ĝia loĝantaro, el kiuj preskaŭ ĉiuj zorgis pri terkulturado.


Fine, oni devas memorigi, ke la 16a kaj 17a jc. estas la plej brilaj por la hispanaj lingvo kaj literaturo (Cervantes, Lope de Vega, Quevedo...), kaj ĉi tiuj fariĝis modo kaj modelo por la aliaj nacioj en la duoninsulo, inkluzive de Portugalio.


Ĉiuokaze, ekde 1500 kaj dum pli ol tri jarcentoj, la socio de la iama katalun-aragona konfederacio travivas tre rimarkindan periodon de kultura submetiĝo.


Rilate al la kataluna lingvo, tiu longa etapo ebligas, ke la ĵus ekinta disdialektiĝa procezo prosperas samritme kiel diseriĝas la aparta konscio de la katalunlingvaj regnoj de la malnova Aragona Reĝlando (Katalunio, Balearoj kaj Valencilando).


Laŭlonge de la 16a, 17a kaj 18a jarcentoj la kataluna komunumo malintregriĝas kaj fortiĝas la tri dialekto-politikaj formoj de la lingvo: la valencia, la majorka kaj la strikta kataluna. (t.e. tiu de la Kataluna Princlando). La disligiteco inter la teritorioj kaj la malapero de kunligiloj kiel la Kancelario malfortigas la lingvon kaj faciligas la influon de la imperia lingvo: la hispana.

Se konkrete la valencia konservis plurajn trajtojn el la araba (pri kio atestas, ekzemple, loknomojn kiel Benidorm aŭ Benicàssim), same kiel ĝi kunvivadis kun la aragona ekde la ekkonkero, nun la kastilia influo fariĝos la plej decida trajto de la lingvo de la plimulto de la valencianoj. Fakte, ĉefe la kastilia interfero respondecas pri la plej evidentaj apartaĵoj de la valencia disde la ceteraj katalunaj dialektoj.

La kultura grizo ne ĉiam havis antaŭvideblajn paralelojn en la ceteraj flankoj de la socio: la bankroto de Kastilio en la 17a jc. ne estis tiu de Katalunio kaj Valencilando dank' al sanaj mona kaj fiska sistemoj.

El politika vidpunkto la sorto de la katalunlingvaj landoj estis decidita: la kastilia interveno instigis la katalunan Ribelon de la Falĉistoj (1640-1659), kies malvenkon signis la cedo de Norda Katalunio al Francio.

Okazo por nova konflikto inter Kastilio kaj la landoj de la iama Aragona Regno estis la t.n. Hered-milito (1704--1714). La venkinta kastilia kandidato, Filipo d'Anjou (nepo de Luizo 14a de Francio) diktis post la milito la t.n. Dekretojn de Nova Planta, kiuj likvidis la memregajn instituciojn katalunajn kaj valenciajn kaj malpermesis la oficialan uzon de la kataluna lingvo. Al Valencilando oni krome malpermesis la uzon de propra privata juro.

La burbona ŝtato, importanta franciajn modelojn, progresive enkondukas leĝaron, kiu favoras la pereigon de la kataluna per la persekuto de ĉia ajn grava publika uzo. Tiu politiko ne ŝanĝiĝas dum la 19a jc, eĉ male, ĝi pliprofundiĝas pro la ekrego de la hispana liberala burĝaro, kiu celas kulmini la ekziligon de la lingvo el ĉiuj sferoj de la socia vivo (lernejo, eklezio, juro ktp.). La jaron 1896, en la pinto de la kontraŭlingva deliro, oni malpermesas paroli en la kataluna telefone.