fletxa

Enkonduko | La valencia esperanto-tradicio | La lingvo de la valencianoj | Areo kaj loĝantaro | Dialektoj | Lingvo-naskiĝo | Mezepoka apogeo | Deklivo | Repreno | Nuna lingva situacio en Valencilando | Kronologio

Mezepoka apogeo


Per sia definitiva mezepoka formo (Aragono, Katalunio, Majorko kaj Valencilando), la Katalun-aragona Konfederacio ekspansiiĝas tra Mediteraneo kaj vivas sian plej brilan epokon: al la italiaj posedaĵoj (Sicilio, Sardio, Napolo), baldaŭ ĝi aldonos teritoriojn en Grekio kaj Turkio (14a jc.), dum samtempe ĝi establos vastan aron de konsulejoj laŭlonge de la Mediteranea marbordo, kio evidentigas la komercan viglecon de la regno.


Krome, el interna vidpunkto, la nesenproblema kunekzisto de la kristana, araba kaj hebrea kulturoj helpas klarigi la aperon de fundamentaj gravuloj el tiu epoko. Tia estas Ramon Llull (Palma de Mallorca, 1233-1316), konsiderita la kreinto de la literatura kataluna lingvo kaj filozofo kaj verkisto, kiu plu meritas unuarangan atenton de specialistoj el la tuta mondo. Efektive, Ramon Llull aldonas al la tiamaj verkoj la fruktojn de sia escepta inteligento: se fine de la 13a jc. la fonologia strukturo de la kataluna estis preskaŭ identa al tiu de la moderna lingvo, la enciklopedia verkaro de Llull konstruas maturajn morfologion kaj sintakson, kaj li riĉigas la vorttrezoron de la lingvo dank' al sia mirinda facileco krei vortojn.


La kataluna lingvo, do, naskiĝis por siaj plej elstaraj uzoj kun nivelo kredeble unika kompare kun la aliaj eŭropaj lingvoj. Krome, la Llull-a lingva modelo ne mortos kune kun sia kreinto: ĝin oni levas al nivelo de normlingvo aŭ koiné per burokratia instrumento tre grava dum mezepoko: la Kancelario.


La Kancelario de la Aragona Regno estis oficejo ŝarĝita kopii kaj procedumi reĝajn dokumentojn aŭ de nobelaj aŭ ekleziaj altranguloj. Ekde ĝia ekesto en la 13a jc, ĝiaj funkcioj plivastiĝas pro la enkonduko de la posteno pronotario (1335), kiu zorgis pri la plej formalaj aspektoj de dokumentado: vera stilisto je la servo de la nobela burokrataro.


En kancelariaj manoj, la kataluna lingvo montriĝas dum mezepoko kiel la plej unuiĝinta latinida lingvo. Krome, la kulturaj novaĵoj alvenintaj el aliaj eŭropaj landoj estas rapide kaptitaj fare de tiu institucio (kiel en la kazo de la itala humanismo), kiu fariĝis kultura fokuso kun ecoj proksimaj al tiuj de la monaĥejoj dum la alta mezepoko.


La kultura, komerca, politika vigleco sentiĝas, eble pleje en la Valencia Reĝlando. Ekestinte post la konkero mirlando por la kristanaj kolonianoj, València vivas rapidan transformiĝon, kiu igis ĝin dum la 15a jc. la plej dinamisma kaj elstara urbo de la konfederacio. Tio, cetere, ne okazis nur pro kulturo aŭ komerco: la italo Bandello jam tiutempe notis, ke "in tuta Catalogna non è piŭ lasciva ed amorosa città" ("en la tuta Katalunio ne ekzistas pli lasciva kaj amorema urbo").


La valencia protagonismo samtempe faciligas la aperon de lokaj apartaĵoj: unuflanke, la Valencia Reĝlando pli emas ol la aliaj katalunlingvaj landoj al influo de Kastilio (kun kiu ĝi kunhavas longan limon); aliflanke, la konscio de valencia singulareco en la Regno kreas la unuajn atestojn de aŭtoktonisma fiero. Efektive en tiu tempo unuafoje la esprimo valencia lingvo aperas dokumentita, ofte el aŭtoroj el Valencilando. Tamen, ne ĉiam: ne maloftas renkonti fine de la libroj eldonitaj en tiuj jaroj la esprimon valencia lingvo en verkoj presitaj en Katalunio, kaj kataluna lingvo en varoj de valenciaj presejoj. Se al tio ni aldonas la mankon de morfologiaj, sintaksaj aŭ leksikaj diferencoj inter verkoj de lingvoj laŭnome diversaj, ni povas konkludi, ke ni staras antaŭ frua esprimo de la valencia klopodo esprimi sian originalecon.


La 15a estas ankaŭ la Ora Jarcento de la kataluna literaturo. Kaj kompreneble ĝi plej vervis en la plej vigla parto de la katalunlingvaj landoj: en Valencilando. La poezio apogeis per la verkaro de Ausiàs Marc, valencia kavaliro kataluna laŭ nacieco, laŭ la surkovrila teksto de hispanlingva traduko de la 16a jc. Marc (ĉ. 1397-1459) superas la trubaduran tradicion en la okcitana lingvo de la ĝistiamaj katalunaj poetoj, kaj aliĝas al ondo de la itala renesanco. Teknike perfekta kaj koncepte densega, Ausiàs Marc estas konsiderata la plej klasika el la katalunaj poetoj. Tial lia antologio fariĝis la libro de la Valencia UK.


Proze majestas alia valenciano: Joanot Martorell (1413 aŭ 1415-1468), aŭtoro de kavaleria sed moderne impresa romano, Tirant lo Blanc, pri kiu Cervantes en sia Don Kiĥoto mirkriis: "Dio laŭdatu!... Tirante el Blanco ĉi tie! Donu ĝin al mi, amiko, ĉar mi konsideras, ke mi trovis trezoron da plezuro kaj minon da distro... Vere, amiko, en ĉi libro, laŭstile la plej bona en la mondo, la kavaliroj manĝas, dormas, forpasas en la lito kaj testamentas ĉe la horo de la morto."